Cada vez que teño coincidido co poeta José Agustín Goytisolo nalgún congreso ou reunión, polas noites, á hora das copas, sempre consegue que todo o mundo o secunde no que parece ser a súa gran paixón despois da literatura: xogar aos monos; ou chinchimoni, como lle chaman na miña terra. É ese pasatempo que consiste en gardar unhas moedas na man e que cada un dos participantes trate logo de adiviñar a suma total. Cando a José Agustín lle dá por aí, a cousa pode prolongarse durante horas.

En Lisboa, na Brasileira, tívonos unha noite atrapados a varios amigos ata as tantas da madrugada. Cando nos botaron, no taxi que nos levaba ao hotel, mentres eu ía falando con Antonio Martínez Sarrión, o empedernido púxome o puño dereito diante e invitoume: “A ver, pide”. Logo seguiu no ascensor e no cuarto.

Onte vin a José Agustín Goytisolo nun interesante programa de televisón dedicado ás fichas que facía a policía antes da chegada da democracia. Resultaba curioso escoitar os detalles que anotaban sobre a vida privada da xente, incluídas cuestións relacionadas coas actividades sexuais. De Goytisolo rexistraron conversas privadas e mesmo un baño no mar. Chamoume a atención, en cambio, que non mencionasen iso dos monos. Vese que, a pesar da eficacia, a aqueles señores escapábanlles datos importantes.

Esta columna publicouse orixinalmente o 20 de novembro de 1995.

En Belgrado, un poeta acaba de desafiar a un colega para dirimir unha cuestión de insultos pola vía clásica: con espada e padriños, nun descampado e de madrugada. A ofensa, polo visto, consistiu en que o ofensor lle chamou “garrapata” traidora ao outro. Supoño que se trata dun desafogo e que o ofendido non é nin unha garrapata nin un traidor, senón que simplemente ambos os dous poetas se caen mal por razóns de ciumes, envexas e todas esas miserias humanas que se dan na tribo literaria en todas partes. Nada novo.

Nun país no que a violencia chegou a niveis de crueldade extrema, como sucede sempre nas guerras civís, xa parece un adianto que dous homes indignados un co outro non acaben a tiros. Algo parecido declarou o propoñente do desafío, que dixo que non ten intención de matar ou ferir ao seu adversario; só poñelo en ridículo.

Para iso podían deixarse de espadas e imitar ao poeta Lascelles Abercrombie, que foi desafiado a morte polo seu colega Ezra Pound “por estúpido”. O pobre Abercrombie, que era pequeño como unha mioca, tivo a sorte de que o seu opoñente lle permitiu elixir as armas. Foi a súa salvación. Decidiu que o encontro consistiría nun bombardeo mutuo a librazos, empregando cada un os exemplares non vendidos das súas respectivas obras. A pesar de que chegou ao campo practicamente desarmado, todo quedou en nada.

Esta columna publicouse orixinalmente o 19 de novembro de 1997.

Alá polos anos sesenta asistín a unha conferencia na Universidade de Santiago na que o orador pretendía demostrar científicamente a existencia de Deus. Para construír a proba, valeuse da teoría da dilatación do cosmos de Arthur Eddington, co argumento de que se o cosmos estaba en expansión constante, habería que imaxinalo dun tamaño moito menor que o actual. Desa maneira, reducindo, reducindo, o conferenciante chegou a propoñer a imaxe dun balón de fútbol, dunha pelota de tenis e da cabeza dun alfinete.

A graza do asunto consistía en afirmar que, aínda que o mundo fose tan pequeno como a pata dun piollo, sería necesaria a intervención dun Ser Supremo para crear esa migalla. Como dixo despois un señor do público, entre crear da nada unha area ou o universo completo, a cuestión do tamaño carecía de relevancia.

Agora leo nos periódicos unha noticia relacionada coa posibilidade de que os científicos sexan capaces de crear vida. O que non sei é que pinta Deus en todo isto. Quero dicir que non entendo por que resulta tan importante para algunhas persoas demostrar cientificamente tanto a existencia da divindade como o contrario. Como dicía a miña tía María, aínda que un teorema demostrase de maneira impecable que Deus non existe, para ela sería sempre un teorema falso. Estou convencido de que tiña toda a razón do mundo.

Esta columna publicouse orixinalmente o 18 de novembro de 1996.

Unha señora indignada parece que lle pegou cun lacón na cabeza ao seu home. A arma, polo visto, estaba sen preparar, é dicir, que aínda non fora cociñada. Non é a primeira vez que se utiliza un anaco de porco para agredir a unha persoa. Hai anos, cando empezaron a instalarse en Galicia as grandes tendas de alimentación, circulou por todo o país adiante o rumor de que na Coruña, un marido irritado pola voracidade compradora da súa muller, que enchera o carro dunha maneira que a el lle pareceu desmesurada, ao chegar á caixa, supoño que como consecuencia do monto da factura, colleu un xamón e descargoullo enteiro na cabeza. Son formas primitivas de castigar, que corresponden a un pobo que nestas cousas non se fía aínda da modernidade.

Cando eu era estudante en Santiago, un día asistín a unha vista oral daquelas que celebraba a Audiencia da Coruña no Pazo de Raxoi para que os estudantes de Dereito se fosen familiarizando coa súa futura profesión, e vin como xulgaban a unha muller que lle quitara un ollo ao seu home utilizando unha arma aínda moito máis primitiva: un penico ou vacenilla.

Antes utilizábase moito nas agresións, o coitelo de matar os porcos. Tamén as machadas ou as gadañas. Todo moi simple. A min, a única vez que me agrediron, cando tiña seis ou sete anos, foi co óso dun can, que o meu veciño Luís Pérez Losada, máis tarde oficial do Exército, me estampillou no cogote, o cal non impediu que, pasado algún tempo, volvésemos ser amigos. No fondo, máis ca unha ofensa, aquel golpe foi coma se compartísemos o óso nun banquete con remate en discusión. En cambio, o problema da señora que se valeu do lacón contra o seu home é que, sen cociñar, resulta difícil de compartir.

Esta columna publicouse orixinalmente o 17 de novembro de 1999.

Aproveitei as horas de espera entre o avión que me traía de Baltimore e o que me tiña que levar ata Madrid, para dar un paseo por Nova York. O día estaba radiante e ía bastante calor. Entrei no Museo de Arte Moderna para ver unha vez máis eses cadros que un aprendeu a querer hai anos: xa se sabe, Jackson Pollock, Willem de Kooning, Barnett Newman… Despois perdinme polas rúas do centro sen rumbo, a gozar das marabillas dunha cidade que uns odian con carraxe e que outros amamos con entusiasmo case infantil.

Pasei tamén pola librería Gotham, tan destartalada e vella, onde os letreiros das distintas seccións aínda están escritos a man, con caligrafía amorosa, iso si, ben diferentes dos rótulos industriais, perfectos de execución e deseño, de Barnes and Nobel e outras tendas de libros da Quinta Avenida, ordenados e asépticos como farmacias.

Por último, antes de regresar ao aeroporto, xa pola tardiña, detívenme un momento nun coñecido posto de periódicos da rúa 42 co fin de aprovisionarme de lectura lixeira para a viaxe. De súpeto, os ollos foron dereitos cara aos grandes titulares dun diario que anunciaba en enormes letras negras a posibilidade de que no estado de Nova York se implante tamén a pena de morte, tal como se prometía no programa do gobernador republicano, recentemente elixido. Escuso dicir que unha sombra de tristeza escureceu para min a última luz do día.

Esta columna publicouse orixinalmente o 16 de novembro de 1994.

Nesta terra de Galilea, en pequenos lugares situados á beira do lago, transcorreu un anaco da vida pública de Xesús de Nazaret. Confeso que a maior parte deles non me dixeron case nada. No monte Tabor, onde tivo lugar a Transfiguración, todo se botou a perder cando un frade nos amosou a marca do pé de Cristo. Na colina do Sermón da Montaña, parece un sarcasmo que o templo que conmemora un dos discursos máis fermosos da Historia fose construído por Mussolini. No río Xordán, venden botellas de auga a tres dólares, mentres centos de turistas americanos vestidos con túnica branca se bautizan por inmersión entre aplausos.

Cafarnaún é diferente. Esa foi a aldea na que viviu Xesús. Por fortuna, ninguén pretende coñecer cal era a súa casa, aínda que está sinalada a que pertenceu a Pedro. Abonda con entrar no que queda da sinagoga, onde el falou, para deixarse levar pola emoción. E sobre todo, mirar arredor: os camiños, as vistas sobre o lago ou os perfís das montañas que o rodean, incluídos os célebres altos do Golán.

Ese monte simboliza en parte a traxedia deste país. Por certo que, entre os meus compañeiros, vexo a algúns deles preocupados coa crise de Iraq, sobre todo desde que se soubo que as autoridades de Israel repartiran máscaras de gas en prevención de calquera ataque de represalia. Esperemos que non pase nada, pero en todo caso, se pasase o peor, haberá que seguir o consello que lle deu unha nena pequena, filla dunha amiga miña, á súa nai: “Mira, mamá, se hai guerra, ti mantente á marxe”. Son palabras dunha sabedoría apabullante, moi difíciles, polo tanto, de cumprir. Mentres tanto, o mellor será gozar do presente. Mañá escribirei desde Xerusalén.

Esta columna publicouse orixinalmente o 15 de novembro de 1998.

O outro día, paseando por Madrid, vin unha pintada escritaen letra encarnada de tamaño grande e rubricada cun signo quepodía ser unha serie de ondas na auga ou un “m” minúsculo malfeito, que dicía: “El moro nos invade. Defiende tu nación”. A expresión “el moro” non a volvera escoitar eu desde a primeira campaña electoral, cando o representante dunha daquelas siglas que formaban o que entón se chamou sopa de letras, saíu na televisión dicindo que España era un país en decadencia, a quen non respectaba “ni el moro”.

Supoño que con termo “mouro” se queren referir sobretodo aos marroquís, que aquí se coñecen popularmente desa maneira,pero sospeito que na pintada, a expresión abarcaba aos árabes en xeral, pois na mesma parede e ca mesma cor de letra, aínda que non tan grande, había un escrito que dicía: “Argelinos mamones”.

A verdade é que en Madrid se ve bastante xente con aspecto “mouro”, aínda que moitos deles estou seguro que son españois. Os que non o son, eu diría que se identifican non tanto pola aparencia física como pola maneira de vestir, a actividade que realizan e o feito de andaren en grupo. En xeral, estes aos que me refiro, dá a sensación de seren xente abandonada á súa sorte, desamparada. Non se entende ben que se consideren invasores nin que haxa que defenderse deles. En boa lóxica habería que defendelos.

Esta columna publicouse orixinalmente o 14 de novembro de 1997.

Hai unha lenda nacida arredor do mundo do crime, en Nova York, que asegura que nunha data determinada, unha das letras do rótulo luminoso que hai en Central Park se apaga durante unha noite enteira. É unha homenaxe do destino a un dos gánsteres máis famosos da cidade, o nome do cal empezaba precisamente por esa letra. Era un xudeu pequeño e intelixente, cruel e magnánimo, nada mesquiño. Metéronlle unha bala na ingle no trasteiro dun hotel e alí mesmo se desangrou como un tigre solitario.

Este mundo tenebroso está cheo, non obstante, duns tipos magníficos, nada vulgares, capaces de grandes xestos, tamén coa alma ateigada de sangue. Por riba da cualificación moral que nos merezan, está claro que como personaxes deron orixe a toda unha mitoloxía, ben recreada en múltiples novelas e películas.

Eu non sei como se podería levar ao cine ou a unha novela a estes personaxes que empezan a aparecer na vida española e que veñen ser como os equivalentes ibéricos dos mafiosos americanos. Desde logo, non dan demasiado de si para crear unha épica da maldade ou do pecado. Parecen máis ben xentes sen interese, incapaces dun xesto espectacular, agarrados ao mundo da electrónica e á perralla das cintas, os vídeos, as fotocopias e as chamadas telefónicas. Estou seguro de que, por non ter, non teñen sequera pistola.

Esta columna publicouse orixinalmente o 13 de novembro de 1995.

Sucédeme con frecuencia que palabras que para min son de uso normal, porque as aprendín de rapaz, algunhas persoas non as entenden cando as emprego, probablemente porque non teñen máis que unha circulación de tipo local. Ocorreume o outro día co verbo “guichar”, que nas terras da Limia coñece todo o mundo e que se utiliza co significado de ‘mirar sen ser visto’ ou ‘vixiar a outra persoa desde un lugar oculto’. Ás veces, por exemplo, as parellas de mozos cazaban aos nenos guichando.

Había rapazolos que acababan tendo fama de guichóns, o cal non estaba ben visto; como un compañeiro meu de escola, do que non direi o nome para que non se sinta avergonzado, pero que pasaba o día guichando detrás das paredes ou subido nas árbores, velando aos mozos e ás mozas que se escondían para bicarse.

Isto de guichar acáelle moi ben a esa prensa que agora se dedica ao mesmo mester. Hai quen pensa que ese tipo de periodismo, por repugnante que sexa, está lexitimado pola liberdade de expresión. Parece unha xustificación demasiado nobre para unha trivialidade semellante. É como se dixésemos que as persoas que se dedican a espiar aos demais a través das pechaduras das portas son sociólogos que pretenden observar a realidade oculta da vida. Si, pero algo mal educados tamén parecen.

Esta columna publicouse orixinalmente o 12 de novembro de 1993.

O sábado, no pazo de Reboreda, amosáronme o lugar onde estaba, xusto no arranque das escaleiras, o refuxio defensivo desde o cal disparaba o señorito contra bandidos, atracadores e inimigos. Na casa de Beiro, onde eu pasei grandes tempadas na miña infancia, había tamén unha especie de cámara acoirazada, con tres portas gordísimas, todas remachadas de cravos, que volvían practicamente inexpugnable un cuarto disposto para resistir calquera asalto. Por suposto, era o sitio predilecto para xogar os rapaces.

Que eu recorde, aquel cuarto non se empregou máis que unha única vez. Todo empezou porque petaron na porta cando estabamos sentados na mesa á hora da cea e unha das mulleres da casa botouse a chorar dicindo que eran os atracadores. Creo que xa teño contado que se trataba dun peregrino que pedía pousada.

Estas falsas alarmas eran frecuentes, quizais porque non era difícil sentir medo. Non había luz eléctrica e ademais os asaltos ás casas ocorrían bastante a miúdo naqueles anos. O meu tío Benito, que era nervioso, unha noite pegoulle un tiro ao can da casa, que confundiu cun asasino. Iso debeu ser na época en que aparecían os polos mortos e que os maiores pensaron que aquilo non era máis que o inicio de algo máis grave. Montáronse vixilancias. Total para cazar ao meu irmán, que tiña cinco anos e non podía ver os polos.

Esta columna publicouse orixinalmente o 11 de novembro de 1996.